راهنمای جامع آمپول تریپاراتاید (Teriparatide)؛ سینوپار و فورتئو را بهتر بشناسید
نامهای تجاری:
- برند ایرانی: سینوپار (CinnoPar)
- برند خارجی (آمریکا): فورتئو (Forteo)، بونسیتی (Bonsity)
معرفی و توضیحات دارو
داروی تریپاراتاید (Teriparatide) که به صورت تزریقی تجویز میشود، یکی از مؤثرترین درمانهای حال حاضر برای مقابله با پوکی استخوان شدید است. این دارو بهطور خاص برای زنان یائسهای تجویز میشود که در معرض خطر بالای شکستگی استخوان قرار دارند. مکانیسم اثر این دارو بهگونهای است که خطر شکستگیهای دردناک استخوان، بهویژه در ناحیه ستون فقرات را در زنان یائسه مبتلا به استئوپروز (پوکی استخوان) کاهش میدهد.
البته کاربرد این دارو تنها به زنان محدود نمیشود؛ تزریق تریپاراتاید برای مردانی که دچار پوکی استخوان اولیه یا هیپوگونادال (Hypogonadal) هستند و ریسک شکستگی استخوان در آنها بالاست، یا کسانی که بدنشان به سایر درمانهای پوکی استخوان پاسخ نداده است نیز تجویز میشود تا توده استخوانی آنها تقویت گردد.
علاوه بر این موارد، تریپاراتاید راهکاری درمانی برای آن دسته از مردان و زنانی است که بر اثر مصرف طولانیمدت داروهای استروئیدی (گلوکوکورتیکوئیدها) دچار پوکی استخوان شدهاند و نمیتوانند از سایر روشهای درمانی استفاده کنند.
از نظر ساختار شیمیایی، تریپاراتاید فرم مصنوعی و آزمایشگاهی هورمون پاراتیروئید طبیعی انسان است. چه از برند معروف خارجی آن یعنی فورتئو استفاده کنید و چه از برند باکیفیت و شناختهشده ایرانی آن یعنی سینوپار، این دارو عملکردی مشابه دارد: به بدن شما کمک میکند تا بافتی نو و تازه بسازد. این فرآیند باعث افزایش تراکم مواد معدنی در استخوان و بالا رفتن استحکام اسکلت بدن میشود. در نتیجه، احتمال بروز شکستگی (Fracture) که کابوس دوران سالمندی است، بهشکل چشمگیری کاهش پیدا میکند.
توجه داشته باشید که تهیه این دارو تنها با نسخه پزشک متخصص امکانپذیر است و معمولاً به شکلهای زیر در دسترس بیماران قرار میگیرد:
- محلول تزریقی (قلمهای از پیشپرشده آماده تزریق)
پیش از مصرف دارو؛ نکات حیاتی
تصمیمگیری برای شروع یک دوره درمانی، همیشه نیازمند سبکسنگین کردن مزایا در برابر معایب احتمالی است. این تصمیم مشترکی است که شما و پزشک معالجتان با هم اتخاذ میکنید. اگر برای شما یا عزیزانتان آمپول سینوپار یا فورتئو تجویز شده است، باید موارد زیر را پیش از شروع مصرف در نظر بگیرید:
آلرژیها و حساسیتها
اگر تا به امروز سابقه هرگونه واکنش غیرعادی یا آلرژیک به داروی تریپاراتاید یا هر داروی دیگری داشتهاید، حتماً موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید. همچنین اگر حساسیتهای دیگری دارید (مانند حساسیت به غذاهای خاص، رنگهای خوراکی، مواد نگهدارنده یا حتی حیوانات)، حتماً به تیم درمان اطلاع دهید. اگر از محصولات بدون نسخه استفاده میکنید، برچسب مواد تشکیلدهنده آن را با دقت مطالعه کنید تا از عدم وجود مواد حساسیتزا مطمئن شوید.
مصرف در کودکان (Pediatric)
تاکنون مطالعات کافی و مناسبی درباره ارتباط سن با اثرات تزریق تریپاراتاید در جمعیت کودکان انجام نشده است؛ بنابراین ایمنی و اثربخشی آن در این گروه سنی تأیید نشده است. با این حال، استفاده از این دارو در کودکان به هیچ عنوان توصیه نمیشود. دلیل این ممنوعیت این است که مصرف تریپاراتاید ممکن است خطر ابتلا به سرطان استخوان را در کودکانی که صفحات رشد (اپیفیزهای باز) دارند و استخوانهایشان هنوز در حال رشد است، افزایش دهد.
مصرف در سالمندان (Geriatric)
خوشبختانه مطالعات انجامشده تا به امروز، مشکل خاصی را که استفاده از تریپاراتاید را در سالمندان محدود کند، نشان نداده است. بنابراین سالمندان میتوانند زیر نظر پزشک با خیال راحت از مزایای برندهایی مانند سینوپار بهرهمند شوند.
دوران شیردهی
اطلاعات دقیقی از مطالعات انسانی وجود ندارد که خطرات احتمالی این دارو برای نوزاد را در دوران شیردهی مشخص کند. بنابراین، پیش از مصرف این دارو در دوران شیردهی، باید حتماً منافع بالقوه آن در برابر خطرات احتمالی برای نوزاد، توسط پزشک سنجیده شود.
تداخلات دارویی مهم
اگرچه برخی داروها به هیچ وجه نباید با هم مصرف شوند، اما در موارد دیگر ممکن است پزشک صلاح بداند که دو داروی متفاوت با وجود احتمال تداخل، همزمان مصرف شوند. در چنین شرایطی، پزشک ممکن است دوز داروها را تغییر دهد یا اقدامات احتیاطی خاصی را در نظر بگیرد. زمانی که از آمپول سینوپار یا فورتئو استفاده میکنید، بسیار حیاتی است که پزشک لیست تمام داروهای مصرفی شما را بداند. یکی از مهمترین تداخلاتی که باید به آن توجه شود، مصرف همزمان با داروی زیر است:
- دیگوکسین (Digoxin)
استفاده همزمان معمولاً توصیه نمیشود، اما اگر مجبور به استفاده از هر دو هستید، پزشک نحوه مصرف را کنترل خواهد کرد.
سایر تداخلات (غذا و الکل)
برخی داروها نباید همزمان با غذا خوردن یا مصرف نوع خاصی از خوراکیها استفاده شوند، زیرا ممکن است تداخل ایجاد شود. مصرف الکل یا دخانیات نیز میتواند با برخی داروها تداخل ایجاد کرده و اثرگذاری آنها را تغییر دهد یا عوارض جانبی را تشدید کند. حتماً در مورد رژیم غذایی خود با پزشک مشورت کنید.
سایر مشکلات پزشکی
وجود بیماریهای زمینهای دیگر میتواند بر روند درمان با تریپاراتاید تأثیر بگذارد. اگر هر یک از مشکلات زیر را دارید، حتماً پزشک خود را مطلع کنید:
- سرطان استخوان یا سابقه آن: (مهم)
- سطح بالای آلکالین فسفاتاز (Alkaline Phosphatase): آنزیمی که در استخوانها وجود دارد.
- بیماریهای متابولیک استخوان: مانند بیماری پاژه استخوان (Paget's disease).
- اپیفیزهای باز: (زمانی که استخوانها هنوز در حال رشد هستند) – در این حالت استفاده توصیه نمیشود، زیرا ممکن است خطر استئوسارکوما (سرطان استخوان) افزایش یابد.
- هیپرکلسمی: بالا بودن سطح کلسیم در خون.
- هیپرکلسیوری: دفع بیش از حد کلسیم از طریق ادرار.
- هیپرپاراتیروئیدیسم: پرکاری غدد پاراتیروئید.
- سنگ کلیه (فعال یا سابقه اخیر): باید با احتیاط مصرف شود، زیرا این دارو ممکن است وضعیت سنگسازی کلیه را تشدید کند.
- بیماری کلیوی شدید: نیاز به احتیاط دارد، زیرا ممکن است دفع دارو از بدن کندتر صورت گیرد و اثرات دارو تشدید شود.
نحوه مصرف صحیح (تزریق سینوپار و فورتئو)
معمولاً آموزش اولیه توسط پرستار یا پزشک انجام میشود. تریپاراتاید بهصورت تزریق زیرجلدی (زیر پوست) و معمولاً در ناحیه شکم یا ران تزریق میشود.
این دارو همراه با یک برگه راهنما و دفترچه دستورالعمل عرضه میشود. حتماً پیش از شروع، آن را با دقت مطالعه کنید. خوشبختانه برند ایرانی سینوپار و برند خارجی فورتئو، هر دو دارای قلمهای خوشدستی هستند که استفاده در منزل را آسان میکنند.
اگر قرار است تزریق را در خانه انجام دهید، باید نحوه آمادهسازی قلم و تزریق صحیح را کاملاً یاد بگیرید. توصیههای زیر را جدی بگیرید:
- احتیاط در دوزهای اول: چند تزریق اول را بهتر است در حالتی که نشستهاید یا دراز کشیدهاید انجام دهید تا اگر دچار سرگیجه شدید، زمین نخورید. پس از مدتی که بدن به دارو عادت کرد، این حساسیت کمتر میشود.
- چرخش محل تزریق: هر بار جای تزریق را عوض کنید. اگر امروز در سمت راست شکم تزریق کردید، فردا سمت چپ یا روی ران پا را انتخاب کنید. این کار از آسیب دیدن بافت زیر پوست و کبودی جلوگیری میکند.
- سوزن جدید: برای هر تزریق حتماً از یک سرسوزن جدید استفاده کنید. هرگز قلم را با سوزن متصل به آن داخل یخچال نگذارید، زیرا باعث ورود هوا به کارتریج و نشت دارو میشود.
- بررسی ظاهر دارو: مایع داخل قلم باید شفاف و بیرنگ باشد. اگر دارو کدر شده، تغییر رنگ داده یا ذرات معلق در آن میبینید، از مصرف آن خودداری کنید.
- مکملهای همراه: پزشک معمولاً در کنار این دارو، مصرف کلسیم و ویتامین D را نیز تجویز میکند. مصرف دقیق این مکملها برای نتیجهگیری بهتر ضروری است.
نکته مهم: استفاده از تریپاراتاید و داروهای مشابه آن، برای مدت بیش از ۲ سال در طول کل عمر توصیه نمیشود.
دوز مصرفی استاندارد
میزان مصرف دقیق را پزشک تعیین میکند، اما دوز معمول به شرح زیر است:
- برای پوکی استخوان در بزرگسالان: ۲۰ میکروگرم (mcg) بهصورت تزریق زیرجلدی، یک بار در روز.
در صورت فراموشی یک نوبت چه کنیم؟
اگر یک دوز را فراموش کردید، به محض یادآوری (در همان روز) آن را تزریق کنید. اما اگر به زمان تزریق نوبت بعدی نزدیک هستید، دوز فراموششده را رها کنید و طبق برنامه عادی پیش بروید. هرگز برای جبران، دو دوز را در یک روز تزریق نکنید.
شرایط نگهداری
- دارو باید در یخچال (دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد) نگهداری شود.
- از یخزدگی دارو جداً خودداری کنید (اگر یخ زد، باید دور ریخته شود).
- دور از دسترس کودکان نگهداری شود.
- معمولاً قلمها تا ۲۸ روز پس از اولین استفاده قابل مصرف هستند. پس از گذشت ۲۸ روز، حتی اگر دارو داخل قلم باقی مانده بود، آن را دور بیندازید.
- سوزنهای مصرفشده را در ظروف ایمن (Safety Box) دفع کنید.
اقدامات احتیاطی و هشدارها
بسیار مهم است که در طول درمان با سینوپار یا فورتئو، بهطور منظم تحت نظر پزشک باشید. آزمایشهای خون و ادرار برای بررسی سطح کلسیم و فسفر و اطمینان از عدم وجود عوارض ناخواسته ضروری است.
- خطر استئوسارکوما: در آزمایشهای حیوانی، افزایش ریسک سرطان استخوان مشاهده شده است. اگرچه در انسان بسیار نادر است، اما اگر سابقه پرتودرمانی دارید، ریسک بالاتر میرود. در صورت احساس درد استخوانی مداوم یا لمس توده جدید در بدن، سریعاً به پزشک مراجعه کنید.
- سنگ کلیه: از آنجا که این دارو سطح کلسیم خون و ادرار را بالا میبرد، احتمال تشکیل سنگ کلیه وجود دارد. علائمی مثل خون در ادرار یا درد شدید پهلو را جدی بگیرید.
- هوشیاری هنگام رانندگی: این دارو ممکن است در برخی افراد ایجاد خوابآلودگی یا سرگیجه کند. تا زمانی که از واکنش بدن خود مطمئن نشدهاید، از رانندگی و کار با دستگاههای حساس خودداری کنید.
عوارض جانبی احتمالی
هر دارویی در کنار اثرات درمانی، ممکن است عوارض جانبی ناخواستهای هم داشته باشد. البته همه بیماران این عوارض را تجربه نمیکنند. عوارض سینوپار و فورتئو معمولاً مشابه است.
در صورت بروز علائم زیر، فوراً پزشک را مطلع کنید:
عوارض شایعتر:
- گیجی و منگی
- یبوست
- حالت افسردگی
- خشکی دهان و تشنگی زیاد
- سردرد
- تکرر ادرار
- بیاشتهایی و کاهش وزن
- طعم فلزی در دهان
- ضعف عضلانی
- تهوع، استفراغ و درد معده
- خستگی غیرعادی
عوارض کمتر شایع:
- درد در ناحیه فک، بازو یا کمر
- احساس تنگی نفس یا سنگینی در قفسه سینه
- تپش قلب (ضربان سریع یا نامنظم)
- تب و لرز
- گلودرد، سرفه یا عطسه
عوارض با شیوع نامشخص:
- واکنشهای آلرژیک شدید (تورم صورت، لبها، زبان)
- راش پوستی و خارش
برخی عوارض نیز وجود دارند که خفیفتر هستند و معمولاً با گذشت زمان و سازگاری بدن برطرف میشوند. مواردی مانند سوزش سر دل، گرفتگی صدا، آبریزش بینی، درد خفیف مفاصل و گرفتگی عضلات پا از این دستهاند.
همچنین ممکن است در محل تزریق علائمی مثل قرمزی، درد خفیف، کبودی یا تورم مشاهده شود که معمولاً زودگذر است. اگر این علائم پایدار بود یا بدتر شد، حتماً با داروساز یا پزشک خود مشورت کنید.
