داروهایی که در زمستان نباید خودسرانه مصرف شوند

زمستان که از راه می‌رسد، گویی همه‌چیز رنگ و بوی دیگری می‌گیرد. از لباس‌های گرمی که از کمدها بیرون می‌آیند تا تغییر ذائقه غذایی ما به سمت خوراکی‌های داغ و پرانرژی. اما در کنار این زیبایی‌ها، مهمانان ناخوانده‌ای هم هستند که هیچ‌کس منتظرشان نیست. ویروس‌های سرماخوردگی و آنفولانزا درست در کمین نشسته‌اند تا با کوچک‌ترین غفلت، سیستم ایمنی بدن را به چالش بکشند. نخستین واکنشی که اغلب افراد در برابر اولین عطسه یا گلودرد نشان می‌دهند، مراجعه به قفسه داروهای خانگی یا داروخانه برای تهیه دارو بدون نسخه است. تمایل به بهبودی سریع برای بازگشت به محیط کار یا تحصیل باعث می‌شود بسیاری از ما خطرات پنهان مصرف خودسرانه دارو را نادیده بگیریم. این رفتار شاید در کوتاه‌مدت علائم را سرکوب کند، اما در بسیاری از موارد نه‌تنها کمکی به درمان نمی‌کند، بلکه می‌تواند عوارض جبران‌ناپذیری بر سلامت ما بگذارد. در این نوشتار قصد داریم نگاهی دقیق و علمی به داروهایی بیندازیم که مصرف بدون تجویز آن‌ها در زمستان، بازی با آتش است.

توهم درمان با آنتی‌بیوتیک‌ها در بیماری‌های ویروسی

یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات رایج در فصل سرما، هجوم به سمت آنتی‌بیوتیک‌هایی نظیر آموکسی‌سیلین، آزیترومایسین یا سفالکسین است. ریشه این اشتباه در عدم آگاهی از تفاوت ماهیت باکتری و ویروس نهفته است. بیش از هشتاد درصد عفونت‌های تنفسی در فصل زمستان، از جمله سرماخوردگی معمولی و آنفولانزا، منشاء ویروسی دارند. آنتی‌بیوتیک‌ها همان‌طور که از نامشان پیداست، تنها برای مبارزه با باکتری‌ها طراحی شده‌اند و بر ساختار ویروس‌ها هیچ اثری ندارند. وقتی شما برای یک بیماری ویروسی آنتی‌بیوتیک مصرف می‌کنید، مانند این است که بخواهید با یک کلید اشتباه، قفلی را باز کنید؛ نه‌تنها در باز نمی‌شود، بلکه احتمال شکستن کلید یا خرابی قفل نیز وجود دارد. مصرف این داروها در زمان نامناسب، باکتری‌های مفید بدن را که نقش مهمی در گوارش و ایمنی دارند از بین می‌برد و بدن را ضعیف‌تر می‌کند.

مسئله مهم‌تر و خطرناک‌تر، پدیده‌ای به نام مقاومت آنتی‌بیوتیکی است. استفاده بی‌رویه و نابجا از این داروها باعث می‌شود باکتری‌ها جهش پیدا کنند و راه‌های مقابله با دارو را یاد بگیرند. این یعنی زمانی که بدن شما واقعاً به چرک‌خشک‌کن نیاز دارد، دیگر داروهای معمول اثرگذار نخواهند بود و پزشکان مجبور به استفاده از داروهای قوی‌تر با عوارض بیشتر می‌شوند. برای پیشگیری از بیماری‌ها به جای تکیه بر آنتی‌بیوتیک‌ها، بهتر است روی تقویت قوای دفاعی بدن تمرکز کنید. خرید مکمل تقویت سیستم ایمنی می‌تواند گزینه‌ای هوشمندانه‌تر برای آماده‌سازی بدن در برابر تهاجم ویروس‌ها باشد تا اینکه بخواهیم با سلاحی ناکارآمد به جنگ بیماری برویم. تشخیص اینکه عفونت شما ویروسی است یا باکتریایی، تنها با معاینه دقیق پزشک و گاهی آزمایش خون امکان‌پذیر است و قضاوت ظاهری از روی رنگ ترشحات گلو یا بینی، معیار علمی دقیقی برای شروع آنتی‌بیوتیک نیست.

کورتون‌ها؛ سرابی فریبنده برای کاهش علائم

حتماً دیده‌اید که برخی افراد با افتخار از تزریق آمپول دگزامتازون یا بتامتازون صحبت می‌کنند و می‌گویند «آبی بود بر روی آتش». کورتیکواستروئیدها یا همان کورتون‌ها، داروهای ضدالتهاب بسیار قدرتمندی هستند که به‌سرعت تب، درد و التهاب گلو را کاهش می‌دهند. همین ویژگی باعث می‌شود بیمار احساس بهبودی کاذب و آنی داشته باشد. اما واقعیت پشت پرده بسیار متفاوت و نگران‌کننده است. مکانیسم اثر کورتون‌ها بر پایه سرکوب سیستم ایمنی استوار است. در واقع این داروها با خاموش کردن زنگ خطر بدن (التهاب)، به ویروس‌ها فرصت می‌دهند تا با خیالی آسوده‌تر تکثیر شوند. زمانی که سیستم ایمنی توسط کورتون سرکوب می‌شود، دوره بیماری طولانی‌تر شده و احتمال بروز عفونت‌های ثانویه باکتریایی افزایش پیدا می‌کند.

علاوه بر طولانی شدن روند بیماری، مصرف خودسرانه کورتون‌ها عوارض جانبی متعددی دارد که نباید از آن‌ها غافل شد. افزایش ناگهانی قند خون، بالا رفتن فشار خون، ایجاد اختلالات خلقی و بی‌خوابی تنها بخشی از عوارض کوتاه‌مدت این داروهاست. در افرادی که زمینه دیابت یا فشار خون دارند، یک تزریق ساده دگزامتازون می‌تواند وضعیت را به مرحله بحرانی برساند. همچنین مصرف مکرر این دسته دارویی در درازمدت زمینه‌ساز پوکی استخوان، مشکلات چشمی مانند آب مروارید و ضعف عضلانی خواهد شد. پزشکان تنها در شرایط خاص و التهابات شدید که مجاری تنفسی را تهدید می‌کند، اقدام به تجویز کورتون می‌کنند و مصرف آن برای یک سرماخوردگی ساده به هیچ وجه توجیه علمی ندارد.

خواب‌آورها و شربت‌های کدئین‌دار؛ آرامشی که شاید خطرناک باشد

سرفه‌های مکرر و بی‌خوابی‌های شبانه از آزاردهنده‌ترین بخش‌های بیماری‌های زمستانی هستند. بسیاری از افراد برای خلاصی از این وضعیت به سراغ شربت‌های اکسپکتورانت کدئین یا قرص‌های خواب‌آور و آنتی‌هیستامین‌های قوی می‌روند. داروهای حاوی کدئین اگرچه رفلکس سرفه را در مغز سرکوب می‌کنند، اما مصرف آن‌ها بدون نظارت پزشک می‌تواند عوارض جدی تنفسی به همراه داشته باشد. کدئین با تأثیر بر مرکز تنفس در مغز، باعث کند شدن تنفس می‌شود. این مسئله در افرادی که آسم دارند یا ریه‌هایشان در اثر عفونت درگیر شده و ترشحات زیادی دارد، می‌تواند خطرناک باشد زیرا با سرکوب سرفه، خروج ترشحات مختل شده و عفونت در ریه حبس می‌شود. استفاده از انواع شربت ضد سرفه گیاهی که مکانیسم‌های ملایم‌تری دارند و به رقیق شدن خلط کمک می‌کنند، انتخابی کم‌خطرتر برای مدیریت سرفه‌هاست.

خطر دیگر مربوط به تداخلات دارویی است. مصرف هم‌زمان داروهای سرماخوردگی خواب‌آور (مانند کلرفنیرامین یا دیفن‌هیدرامین) با مسکن‌های مخدر یا داروهای اعصاب و روان، اثرات خواب‌آوری را تشدید می‌کند و سطح هوشیاری را به شدت پایین می‌آورد. این افت هوشیاری در طول روز می‌تواند منجر به حوادث کاری یا تصادفات رانندگی شود. علاوه بر این، برخی از شربت‌های ضدسرفه باعث غلیظ شدن ترشحات ریوی می‌شوند و دفع آن‌ها را دشوار می‌کنند که خود عاملی برای طولانی شدن بیماری است. توجه داشته باشید که سرفه یک مکانیسم دفاعی برای پاکسازی ریه است و نباید همیشه و به هر قیمتی آن را به‌طور کامل قطع کرد، مگر اینکه سرفه‌های خشک و آزاردهنده مانع استراحت مطلق فرد شوند.

ترکیب‌های دارویی سرماخوردگی و خطر مسمومیت کبد

قرص‌های موسوم به «ادالت کلد» یا «کلد استاپ» که به وفور در داروخانه‌ها یافت می‌شوند، ترکیبی از چند ماده مؤثره هستند: استامینوفن برای تب و درد، آنتی‌هیستامین برای آبریزش بینی و یک ماده دکونژستانت (ضداحتقان) برای گرفتگی بینی. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که بیمار از محتویات دقیق این قرص‌ها آگاه نیست و هم‌زمان مسکن‌های دیگری مصرف می‌کند. تصور کنید شخصی دو عدد قرص سرماخوردگی می‌خورد و چون سردردش خوب نشده، دو عدد قرص استامینوفن یا نوافن هم به آن اضافه می‌کند. در این حالت دوز استامینوفن وارد شده به بدن از حد مجاز فراتر رفته و کبد را در معرض آسیب جدی قرار می‌دهد. مسمومیت با استامینوفن یکی از شایع‌ترین مسمومیت‌های دارویی است که می‌تواند بدون علائم اولیه خاصی شروع شود و به نارسایی حاد کبد ختم گردد.

از سوی دیگر، ماده ضداحتقان موجود در این قرص‌ها (معمولاً پسودوافدرین یا فنیل‌لفرین) باعث تنگ شدن عروق خونی می‌شود. این ویژگی برای باز کردن بینی گرفته خوب است، اما برای کسی که فشار خون بالا یا بیماری قلبی دارد، می‌تواند بسیار خطرناک باشد و باعث افزایش ناگهانی فشار خون یا تپش قلب شود. مدیریت تب در بیماری‌های ویروسی اهمیت دارد اما نباید وسواس‌گونه باشد. استفاده از یک تب‌سنج دیجیتال دقیق به شما کمک می‌کند تا دمای بدن را پایش کنید و تنها در صورت لزوم از تب‌برهای تک‌دارویی و مطمئن استفاده نمایید، نه اینکه بدن را با کوهی از داروهای ترکیبی بمباران کنید.

گروه‌های حساس و لزوم احتیاط مضاعف

در حالی که مصرف خودسرانه دارو برای همه خطرناک است، برخی گروه‌ها در لبه پرتگاه قرار دارند و کوچک‌ترین اشتباه می‌تواند برایشان گران تمام شود. کودکان یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها هستند. هرگز نباید برای پایین آوردن تب کودکان از آسپرین استفاده کرد، زیرا خطر بروز سندرم «ری» که یک بیماری نادر اما کشنده مغزی و کبدی است را به همراه دارد. دوز داروها در کودکان باید دقیقاً بر اساس وزن آن‌ها محاسبه شود و استفاده از قاشق‌های معمولی آشپزخانه برای خوراندن شربت، منجر به خطای دوزاژ و مسمومیت می‌شود. زنان باردار و شیرده نیز باید با وسواس زیادی دارو مصرف کنند؛ بسیاری از داروهای رایج سرماخوردگی می‌توانند از جفت عبور کرده و بر جنین اثر بگذارند یا از طریق شیر مادر به نوزاد منتقل شوند.

سالمندان دسته دیگری هستند که معمولاً به دلیل بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مختلفی مصرف می‌کنند. تداخل داروهای ضداحتقان با داروهای فشار خون، تداخل آنتی‌بیوتیک‌ها با داروهای رقیق‌کننده خون مثل وارفارین و تأثیر منفی مسکن‌های غیراستروئیدی (مثل ایبوپروفن) بر کلیه و معده سالمندان، از جمله مواردی است که خوددرمانی را برای این قشر ممنوع می‌کند. برای تقویت بدن در سنین بالا و پیشگیری از ابتلا، مشورت با پزشک جهت مصرف مکمل‌های خاص و مولتی‌ویتامین‌های مخصوص زمستان که متناسب با نیازهای دوران سالمندی فرموله شده‌اند، راهکاری ایمن‌تر و منطقی‌تر است.

راهکارهای جایگزین و ایمن برای مدیریت بیماری در خانه

حال که دانستیم نباید سراغ جعبه داروها برویم، سوال اینجاست که چگونه باید با بیماری مدارا کنیم؟ کلید اصلی بهبودی در عفونت‌های ویروسی، «درمان حمایتی» است. یعنی به بدن کمک کنیم تا خودش ویروس را شکست دهد. استراحت کافی اولین و مهم‌ترین دارو است؛ خواب کافی به سیستم ایمنی انرژی لازم برای مبارزه را می‌دهد. هیدراتاسیون یا همان مصرف فراوان مایعات، نقش کلیدی در رقیق کردن ترشحات و دفع سموم از بدن دارد. آب ولرم، سوپ‌های رقیق و آبمیوه‌های طبیعی بهترین گزینه‌ها هستند. همچنین می‌توانید از قرص جوشان ویتامین C برای تأمین مایعات و آنتی‌اکسیدان مورد نیاز بدن استفاده کنید که به کاهش شدت علائم کمک می‌کند.

یکی دیگر از مشکلات رایج در زمستان، خشکی هوای محیط بسته است که باعث تحریک گلو و بینی می‌شود. استفاده از دستگاه بخور سرد و گرم می‌تواند با تنظیم رطوبت محیط، تنفس را راحت‌تر کرده و از خشک شدن مخاط جلوگیری کند. برای تسکین گلودرد، غرغره آب نمک رقیق هنوز هم یکی از مؤثرترین روش‌هاست. علاوه بر این، قرص مکیدنی گلو درد که حاوی ترکیبات ضدعفونی‌کننده موضعی و بی‌حس‌کننده ملایم است، می‌تواند بدون ورود دارو به جریان خون، درد گلو را تسکین دهد. استفاده از دمنوش‌های گیاهی گرم مانند آویشن، پونه یا زنجبیل نیز نه‌تنها بدن را گرم می‌کنند، بلکه خواص ضدالتهابی طبیعی دارند. اگر به طب سنتی و گیاهی علاقه‌مند هستید، تهیه دمنوش‌های گیاهی سرماخوردگی که به‌صورت استاندارد و بهداشتی بسته‌بندی شده‌اند، جایگزین خوبی برای داروهای شیمیایی سنگین است.

مراقبت از مجاری تنفسی و پیشگیری

پیشگیری همیشه مقدم بر درمان است و در مورد بیماری‌های تنفسی، مراقبت از دروازه‌های ورودی ویروس یعنی بینی و دهان اهمیت ویژه‌ای دارد. شستشوی مرتب بینی با سرم نمکی باعث می‌شود ویروس‌ها و ذرات آلوده قبل از اینکه بتوانند به بافت بچسبند و تکثیر شوند، از محیط بینی خارج شوند. استفاده از قطره و اسپری بینی نرمال سالین در طول روز، به ویژه پس از حضور در مکان‌های شلوغ، یک عادت بهداشتی بسیار مفید است. این کار همچنین از خشک شدن مخاط بینی که خود عاملی برای آسیب‌پذیری بیشتر در برابر عفونت است، جلوگیری می‌کند.

عنصر کلیدی دیگر در تقویت سیستم دفاعی، عنصر روی یا زینک است. مطالعات نشان داده‌اند که مصرف زینک در ساعات اولیه شروع علائم می‌تواند طول دوره سرماخوردگی را کوتاه کند. البته در مصرف آن نباید زیاده‌روی کرد و بهتر است از مکمل‌های زینک با دوز استاندارد و تحت نظر داروساز استفاده شود. توجه به تغذیه سالم، خواب منظم و دوری از استرس، مثلث طلایی سلامت در زمستان را تشکیل می‌دهند.

شاید تحمل چند روز استراحت و مدارا با بیماری سخت به نظر برسد، اما باید پذیرفت که بدن برای ترمیم و بازسازی به زمان نیاز دارد. میان‌بر زدن با استفاده از داروهای قوی و نامناسب مثل کورتون‌ها و آنتی‌بیوتیک‌ها، شاید ظاهری فریبنده داشته باشد اما در باطن، تیشه به ریشه سلامتی می‌زند. فرهنگ صحیح مصرف دارو یعنی بدانیم هر دارو برای چه زمانی و چه شرایطی ساخته شده است. داروسازان به عنوان در دسترس‌ترین کادر درمان، می‌توانند بهترین مشاور شما برای انتخاب داروهای بدون نسخه (OTC) باشند. قبل از اینکه دست به خوددرمانی بزنید، شرایط خود، داروهای مصرفی دیگر و سوابق بیماری‌تان را با داروساز مطرح کنید تا از تداخلات و عوارض احتمالی در امان بمانید. زمستان می‌تواند فصلی زیبا و لذت‌بخش باشد، اگر با هوشمندی و صبوری از سلامت خود و عزیزانمان مراقبت کنیم.